Hormonaal gedrag en eieren leggen voorkomen

Hormonaal gedrag (en het eventueel leggen van eieren) bij een papegaai/parkiet als gezelschapsvogel. Hoe voorkomen we dat? Het is een complex verhaal.

Er zijn vogels (soorten) die het hele jaar door geneigd zijn om te broeden. Bij ander vogels kan het beperkt zijn tot een beperkte tijd/periode in het jaar.

Verschillende factoren bepalen of vogels hormonaal actief zijn/worden. Deze factoren kunnen variëren, afhankelijk per soort en per individu. Langer worden van de dag is een voorbeeld waarbij dit niet voor alle soorten een factor is die het hormonaal gedrag zal beïnvloeden.

Bij poppen kan hormonaal gedrag uitmonden in het leggen van eieren. Dit is niet in het belang van de vogel.

Factoren die van invloed kunnen zijn op hormonaal gedrag:

1. Interactie met een partner waarbij er door fouten in de omgang partnergedrag gaat ontstaan.
2. Nestgelegenheid
3. Nestmateriaal
4. Klimaatomstandigheden, daglicht lengte, regentijd, temperatuur.
5. Tijd van het jaar
6. Voedsel aanbod

Bij de ene vogel speelt een bepaalde factor een grotere rol dan andere factoren. Het inspelen op de problematiek is dan ook niet eenvoudig omdat er altijd sprake is van een combinatie van factoren.

We moeten er vanuit gaan dat het normaal is dat, ook individueel gehouden vogels, met een zekere regelmaat hormonaal actief kunnen zijn.

Deze hormonale activiteit wordt extra gestimuleerd als een vogel voortdurend in een kooi zit, er nestmateriaal voorhanden is en er een “partnerrelatie” aanwezig is met een andere vogel, een spiegeltje, een plastic beestje of de eigenaar.

We moeten ons realiseren dat de kooi veelal wordt beschouwd als nestboom/nestgelegenheid.

• In de periode dat vogels in de natuur hormonaal actief zijn en een nestgelegenheid in beslag is genomen, wordt de pop veelal door de man gevoerd. Dat signaal maakt het voor de pop voor de hand liggend om eieren te gaan leggen met het idee dat in deze periode en tijdens het broeden de man voor aanvoer van voedsel zal zorgen.
• In de natuur kunnen we zien dat vogels die hormonaal actief zijn, veel tijd spenderen in en bij de nestgelegenheid. Deze nestgelegenheid wordt verdedigd tegen andere vogels die interesse hebben in deze plek. In de natuur zijn vogels gedurende de dag steeds op andere locaties.
• Er zijn plekken waar eten wordt gevonden en er zijn plekken waar de vogels gaan drinken. Tussendoor zijn de vogels op andere locaties dan de voedsel of water locaties.
• ’s Nachts gaan vogels naar slaapplaatsen en hebben gemiddeld 10-12 uur nachtrust in totale duisternis.
• Dit betekent dat een vogel in een kooi die daar het grootste deel van de dag in zit en op die locatie door de eigenaar wordt gevoerd, deze situatie vanzelfsprekend beschouwd als signaal van voortplanting.
• Het voeren van een vogel in de kooi en een stukje appel of een nootje geven betekent dat de papegaai een voltrekt verkeerd signaal krijgt en gedrag gaat vertonen dat in de natuur is gekoppeld aan partnergedrag en voortplanting.

In de Adviespraktijk voor Vogels zien we dat popjes eitjes kunnen leggen en dat het kan gaan om meer en vaker eitjes dan in de natuur omdat de normale cyclus waarbij de jongen opgroeien en uitvliegen niet wordt afgemaakt.

• Het leggen van eitjes kost veel extra energie.
• Het is normaal dat poppen in de aanloop van het leggen van eieren in gewicht gaan toenemen. Door het gewicht regelmatig bij te houden kan dan ook al in een vroeg stadium worden opgemerkt dat er iets aan het veranderen is. Zodat er al in een vroeg stadium maatregelen genomen kunnen worden om de cyclus te doorbreken.
• Daarnaast zien we dat poppen onder invloed van de hormonen overgewicht kunnen ontwikkelen. Ook bij poppen die geen eieren leggen. Bij structureel overgewicht zijn allerlei complicaties te verwachten..
• Eigenaren zijn soms heel verbaasd dat poppen ook eieren leggen zonder dat er een mannetje bij is geweest. Het enige verschil is dat het ei zonder mannetje niet bevrucht zal zijn. Grappig dat mensen zich dus ook niet realiseren dat legkippen volop onbevruchte eieren leggen zonder dat er een haan bij te pas komt.

In periodes dat de vogels seksueel/hormonaal actief zijn, zijn de vogels extra onzeker en territoriaal. De vogels zijn dan extra territoriaal in en bij de kooi of bij de favoriete partner. Deze partner kan de eigenaar zijn maar ook een speeltje, een balletje enz. Poppen kunnen gaan wegkruipen in holletjes, dozen, kastjes of onder papier. Agaporniden kunnen nestmateriaal maken waarbij papierstrookjes worden gemaakt en takjes tussen de veren worden gestoken. Vogels kunnen meer eenkennig of juist meer aanhalig zijn. De vogels kunnen voer opgeven richting een speeltje, een spiegeltje, de eigenaar enz. Ook paargedrag is geen uitzondering waarbij de vogels paargedrag kunnen vertonen op het hoofd of de hand van de eigenaar of op de stoelleuning enz. Afhankelijk van de soorten kunnen vogels de vleugels langen hangen en 'lokkende geluiden' maken zoals grijze roodstaarten of zich omdraaien en de staart schuin optillen om de cloaca te tonen.

Vogels die hormonaal actief zijn kunnen plukgedrag gaan vertonen. Onzekerheid speelt daarbij een rol. Ook is het niet ongebruikelijk om de broedplek wat kaler te maken zodat de warmte van de pop beter beschikbaar is voor de eieren. Vaak gaat het om de dijbenen en de onderbuik. Ook zien we dat er wat kalere plekken onder de vleugels kunnen spelen.

We kunnen vooral bij poppen zien/voelen dat de legbeentjes slapper worden en wijder uit elkaar.

Heeft de vogel al een ei gelegd:

Vogels op het traditionele zaaddieet krijgen ernstige deficiëntieverschijnselen en ontwikkelen afwijkende (wind) eieren, krijgen legnood en gaan op jonge leeftijd dood.

Het is heel belangrijk dat als de vogels eitjes hebben gelegd, de vogels de beschikking hebben over goede voeding. Het advies is altijd om de vogels Harrison’s High Potency te geven. Afhankelijk van de situatie, de kwaliteit van de eieren en de algemene conditie van de vogel kunnen injecties gegeven worden met vitaminen/mineralen/sporenelementen.

Als de vogel eitjes legt, is het advies om de eitjes niet weg te halen. Het weghalen kan de vogel aanzetten om meer eitjes te leggen dan normaal gesproken gebruikelijk.

• Het advies is om de vogel de normale broedcyclus te laten doormaken.
• Na de gebruikelijke broedperiode worden de eitjes weggehaald.
• Voorkomen dat eitjes worden gelegd:
• Om te voorkomen dat er (weer) eitjes worden gelegd is het advies om de kooi te veranderen, zitstokken te wijzigen en geen bodemmateriaal te geven.
• Het is belangrijk om een goede relatie te hebben met de vogel om te voorkomen dat de vogel de eigenaar gaat beschouwen als surrogaat partner. Een “liefdesrelatie” moeten we beschouwen als ongewenst.
• Eten geven of iets extra’s geven uit de hand kan worden beschouwd als partnergedrag waarbij de man het popje gaat voeren in de periode dat de vogels hormonaal actief zijn, als de pop zit te broeden of als er jongen zijn.
• Het is goed om zich te realiseren dat vogels geen belang bij hebben bij onze liefde maar recht hebben om met respect te worden behandeld. Respect kunnen we alleen tonen op basis van deskundigheid.
• Het belangrijkste is om de cyclus te doorbreken door met de vogel allerlei activiteiten te ondernemen en de vogel mee te nemen naar de keuken, de badkamer, slaapkamer enz. Daarnaast zo veel mogelijk meenemen naar buiten, wandelen en fietsen. In sommige gevallen kan het helpen om de cyclus te onderbreken als de vogel een poosje gaat logeren en even uit de vertrouwde omgeving is. 
• Zo veel mogelijk uit de kooi en bijvoorkeur de kooi wegzetten.

Aparte slaapgelegenheid

Het advies is om een tweede kooi als slaapkooi te gebruiken. De slaapkooi staat in een aparte slaapkamer en de vogel gaat daar ’s avonds om 20.30 uur naar toe om te gaan slapen tot de volgende morgen.

Door een andere slaapplaats aan te bieden dan waar de vogel overdag is wordt en situatie gecreëerd die afwijkt van de situatie in de natuur bij vogels die seksueel actief zijn en zo veel mogelijk dag en nacht in en bij de nestboom verblijven.

Het is belangrijk om de vogel zo vaak mogelijk mee te nemen naar buiten en zo veel mogelijk onderdeel te laten zijn van het gezinsleven. bijvoorkeur een klimboom ter beschikking stellen waarbij de kooi zoveel mogelijk wordt weggezet.

Daglicht lengte

Voor soorten, die reageren op het langer worden van de dagen, kan het aanpassen van het dag-nacht ritme een belangrijk hulpmiddel zijn waarbij het aantal uren daglicht kan worden beperkt. Bij soorten die in de landen van herkomst rondom de evenaar leven speelt daglicht lengte geen rol. Daar is het regenseizoen en de beschikbaarheid van voeding een belangrijke prikkel voor reproductie. Bij valkparkieten kan dit daglicht lengte een rol spelen. Het kan zinnig zijn om, in periodes dat de vogels seksueel actief zijn, een korte dag te bieden en een langere nacht.

Aanpassing voedingspatroon

Het is belangrijk om te bedenken dat een overmaat aan energierijke voeding en een grote variatie aan extraatjes zoals fruit, vogels extra worden gestimuleerd om eitjes te leggen en ook om meer eitjes te leggen. Als vogels hormonaal gedrag gaan vertonen is het dan ook belangrijk om de voeding te rantsoeneren, een minder energierijke voeding te geven en bijvoorbeeld te stoppen met toevoegingen zoals druiven en appel. Bij gerantsoeneerd voedselaanbod is er in de natuur geen reden om vervolgens eitjes te willen produceren omdat de omstandigheden ongunstig zijn voor de jongen die geboren worden. Het advies is om de voeding zodanig te rantsoeneren dat de vogels minder krijgen dan normaal en zodanig dat de vogel niets tekort komt. Het aanbieden via feedingblocs en andere verrijkingen is sterk aan te bevelen..

Heel belangrijk

De vicieuze cirkel doorbreken; fietsen, wandelen, logeren enz. en in een andere omgeving positieve ervaringen laten ervaren. Hoe meer de vogel meemaakt zonder zelf aandacht te krijgen hoe beter.

Andere mogelijkheden

Het is mogelijk om tijdelijk, middels een hormonale behandeling, het eileggen stil te leggen. Binnen de Adviespraktijk voor Vogels wordt dat niet geadviseerd. Hooguit bij uitzonderlijke situaties waarbij een pop, ondanks alle maatregelen, heel veel eitjes legt.

De ervaring is dat als de vogel een periode gaat logeren en bijvoorbeeld wordt opgenomen, het gedrag in een korte tijd volledig kan veranderen.

In uitzonderlijke gevallen kan een hysterctomie worden uitgevoerd waarbij de eileider wordt weggenomen. Het gaat om een “ingrijpende” buikoperatie die we alleen als uiterste oplossing beschouwen als er geen andere oplossing is en de gezondheid van de vogels anders in gevaar zou komen..

Dergelijke vogels blijven wel hormonaal actief maar kunnen geen eieren meer leggen.

Er wordt bij “seksuele gedragsproblemen” wel geadviseerd om een hormoon implantaat in te brengen waardoor de vogel feitelijk chemisch wordt gecastreerd. Hormonale behandelingen hebben alleen een korte termijn effect en voorkomt geen problemen in de toekomst omdat de oorzaak van het probleem daarmee niet is opgelost. Een aanpak waarbij de oorzaak niet wordt opgelost, wordt vanuit de Adviespraktijk voor Vogels niet beschouwd als een serieuze behandeling.

Ook hierbij geldt dat in dergelijke situaties een opname waarbij de vogel in een totaal andere omgeving komt, al snel tot een gewenst effect kan leiden.

Structurele gedragsproblemen door partnergedrag

We moeten ons realiseren dat er structurele gedragsproblemen kunnen zijn die het gevolg zijn van het feit dat 2 vogels, die als gezelschapsvogels worden gehouden, partnergedrag gaan vertonen. Het probleem is dan het gevolg van het creëren van een onnatuurlijke situatie waar de vogels feitelijk de dupe van zijn. Het kan zijn dat er dan rigoureuze maatregelen genomen moeten worden.

In het geval van een sterke partnerbinding tussen de vogels kan als uiterste mogelijkheid overwogen worden om de vogels definitief van elkaar te scheiden.

Een typisch voorbeeld is het hebben van een koppel edelpapegaaien als gezelschapsvogels waarbij de pop hormonaal actief is, sterk territoriaal gedrag gaat vertonen en de man plukgedrag en/of bijtgedrag gaat ontwikkelen. De partnerbinding is de hoofdreden voor ernstige gedragsproblemen en dat kan soms alleen worden opgelost door het koppel te scheiden en te zorgen voor gezelschap zonder de hormonale prikkels. Het geeft aan dat het aanschaffen van of het hebben van een koppel papegaaien/parkieten uiteindelijk niet in het belang van de vogels hoeft te zijn.

Het is de reden dat er vanuit de Adviespraktijk voor Vogels niet wordt geadviseerd om "een koppel" als gezelschapsvogels te houden. De voorkeur is om vogels van verschillende soorten te laten fungeren als gezelschapsvogel van de andere vogel. Daarbij moeten we ons realiseren dat van verschillende soorten bekend is dat deze wel degelijk partnergedrag kunnen vertonen en dat er zelfs bevruchte eieren gelegd kunnen worden. Dit is heel bekend bij combinaties van de grote ara's en amazones.

Het advies is altijd om een afspraak te maken met de Adviespraktijk voor Vogels zodat de algehele conditie en gezondheid van de vogel kan worden beoordeeld en de conditie kan worden verbeterd. Een gedragsconsultatie is van groot belang om een vicieuze cirkel te kunnen doorbreken. Veel situaties hangen sterk samen met de individuele omstandigheden en de ”relatie” tussen de vogel en de eigenaar danwel de relatie van de vogel met een andere vogel/'partner'.

Meer weten?

Boek dan een gedragsconsult

Consult boeken

Copyright © Adviespraktijk voor Vogels | drs. Jan Hooimeijer. Niets van deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of gekopieerd zonder schriftelijke toestemming van drs. Jan Hooimeijer. Het artikel in originele vorm delen is uiteraard wel toegestaan (en zelfs gewenst) onder de voorwaarde dat dit altijd met duidelijke bronvermelding gedaan wordt. Het artikel is met de grootste zorg samengesteld. Nochtans kan de auteur geen verantwoordelijkheid aanvaarden voor enige schade van welke aard dan ook voortkomende uit gebreken in de inhoud.